Από τον Ανδρέα Ζουρδό, Διαιτολόγο διατροφολόγο

Κατά την ρήση του Mark Twain “είμαστε διακριτικά πρόβατα, περιμένουμε να δούμε πού πηγαίνει ο όχλος και μετά τον ακολουθούμε”

Οι  επικρατούσες Ελληνικές διατροφικές αντιλήψεις έχουν κατά κύριο λόγο διαμορφωθεί από  ισχυρισμούς ξέχειλους από υπερβολή, νοσταλγία του παρελθόντος, τοπικισμούς, νοηματικά γλιστρήματα, αποπροσανατολιστικά διαφημιστικά μηνύματα, ανακρίβειες ή απλά ψέμματα για την χημική σύσταση των τροφίμων.

Επιπρόσθετα, η αγορά των τροφίμων έχει  ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Αυτό γιατί υπάρχει τεράστια ανομοιογένεια στο πώς προωθούνται τα προϊόντα της. Οι διαφημίσεις σοκολάτας π.χ. ποντάρουν στο συναίσθημα του δέκτη, συνήθως συνδέοντας την με στιγμές τρυφερότητας.Το κοντινό στην έκφραση ηδονής μετά την πρώτη μπουκιά αποτελεί κλισέ. Δεν γίνεται καμία νύξη στην χημική της σύσταση γιατί αυτό δεν είναι το δυνατό σημείο καμίας σοκολάτας.  Ίσως η σοκολάτα είναι το πιο τίμιο τρόφιμο, δεν υπόσχεται τίποτα παραπάνω απ’ ότι πραγματικά προσφέρει. Από την άλλη, προϊόντα τα οποία θέλουν να έχουν μία εικόνα “υγιούς επιλογής” χρησιμοποιούν ισχυρισμούς που αναφέρονται στην χημική σύσταση του προϊόντος και στην ενδεχόμενη αντανάκλαση της στην υγεία. Δεν είναι πάντα εύκολο να αξιολογήσει κανείς αυτούς τους ισχυρισμούς από μόνος του, αφού χρειάζεται ένα υπόβαθρο γνώσεων για να αξιολογηθούν. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση  έχουν δημιουργηθεί ρυθμιστικές επιστημονικές αρχές που εργάζονται για αυτόν ακριβώς το λόγο. Εδώ μπορείτε να βρείτε τις ισχύουσες διατάξεις για το καθεστώς νομιμότητας των διατροφικών ισχυρισμών. ‘Ενα απόσπασμα της είναι πολύ διαφωτιστικό:

“Η νομοθεσία περί των ισχυρισμών διατροφής και υγείας προστατεύει τον καταναλωτή απαγορεύοντας κάθε πληροφορία που:

  • είναι ανακριβής, δυσνόητη ή παραπλανητική (π.χ. που αποδίδει στο τρόφιμο, ψευδώς ή χωρίς τούτο να έχει αποδειχθεί επιστημονικά, φαρμακευτικές ιδιότητες)·
  • δημιουργεί αμφιβολίες σχετικά με την ασφάλεια ή τη θρεπτική επάρκεια των άλλων τροφίμων ·
  • ενθαρρύνει ή εμφανίζει ως αποδεκτή την υπερβολική κατανάλωση ενός τροφίμου·
  • παρακινεί στην κατανάλωση ενός τροφίμου διαβεβαιώνοντας ή αφήνοντας να εννοηθεί άμεσα ή έμμεσα ότι μια ισορροπημένη διατροφή δεν παρέχει όλα τα αναγκαία θρεπτικά στοιχεία·
  • αποπειράται να τρομάξει τον καταναλωτή αναφερόμενη σε μεταβολές των σωματικών λειτουργιών.”

Ο στόχος αυτών των νόμων είναι η  προστασία του καταναλωτή από την παραπληροφόρηση και την προστασία των παραγωγών και των εργαζόμενων από τον αθέμιτο ανταγωνισμό.  Αν και όλα αυτά είναι στην σωστή κατεύθυνση, πάσχουν στην εφαρμογή τους. Σε έναν ιδανικό κόσμο όλοι οι παραγωγοί των τροφίμων θα ήταν πραγματικά προσεχτικοί στους ισχυρισμούς που αναγράφονται στις συσκευασίες των προϊόντων τους.Έτσι ώστε να υπάρχει μία στοιχειώδης ηθική τάξη,  να μην πετούν σκόνη στα μάτια του καταναλωτή, αλλά και να μην σπιλώνουν την εικόνα των ανταγωνιστικών προϊόντων.Επιπλέον  όλοι θα είχαν προσκομίσει τις απαραίτητες αποδείξεις, σε μορφή επιστημονικών ερευνών, όταν επιθυμούν να διατυπώσουν έναν ισχυρισμό για το προϊόν τους. Όπως και να έχει,  η ανωνυμία του διαδικτύου δίνει την δυνατότητα για υπόγεια χτυπήματα κάτω από την μέση.Εκεί είναι το πεδίο του πόλεμου λάσπης μεταξύ των ανταγωνιστών. Εκεί η προπαγάνδα μπορεί να διαδοθεί εύκολα, σχετικά ανέξοδα, μεταμφιεσμένη συχνά ως “επιστημονική πληροφόρηση” . Και φυσικά, όλο και πιο συχνά επιστρατεύονται άτομα με διαπιστεύσεις επιστημονικών σπουδών, έτσι ώστε να δοθεί περισσότερο κύρος στους ψευδείς ισχυρισμούς.Όλα αυτά ενώ έχει αποδειχτεί πως η μεγάλη πλειοψηφία των Ελλήνων αναγνωστών δεν διαθέτει την ικανότητα να αναγνωρίσει την ψευδοεπιστήμη.Ενδεχομένως το πιο διαδεδομένο κριτήριο εγκυρότητας είναι η γραβάτα και ο ξύλινος λόγος.

Επιπλέον, σε έναν ιδανικό κόσμο ίσως δημιουργηθούν αντίστοιχες διατάξεις για τους ισχυρισμούς που υπάρχουν στις συσκευασίες των συμπληρωμάτων, συμπεριλαμβανομένων και των ομοιοπαθητικών.  Άραγε πόσοι από τους καταναλωτές συμπληρωμάτων βιταμίνης Ε γνωρίζουν πως η “ελεύθερη” επιλογή τους αυξάνει κατά 22% τον κίνδυνο εγκεφαλικού; Έχουν δικαίωμα να το γνωρίζουν; Πρέπει ή όχι ,να αναγραφεί κάτι τέτοιο στην συσκευασία των σκευασμάτων με βιταμίνη Ε; Μέχρι να παρθεί αυτή η απόφαση, ο πωλητής του καταστήματος συμπληρωμάτων θα έχει ενημερωθεί για τα νέα όσον αφορά την βιταμίνη Ε; Και αν ναι, θα τα μοιραστεί με τους πελάτες του;

Το κάψιμο των βιβλίων αποτελεί παρελθόν αλλά η  ελεύθερη σκέψη των ανθρώπων δεν θα είναι ποτέ πραγματικά ελεύθερη αν δεν αλλάξουν οι συνθήκες στην πληροφόρηση και στους νόμους που την διέπουν. Oι απειλές  για μηνύσεις στους “αντιφρονούντες” της διατροφικής προπαγάνδας γίνεται, διεθνώς, όλο και πιο σύνηθες φαινόμενο. Αν η κοινωνία δεν είναι αληθινά ενημερωμένη τότε θα  κάνει μόνο βήματα προς τα πίσω σε όλους τους τομείς, όχι μόνο στην διατροφή, θα γίνει μία σύγχρονη ζούγκλα κατακλυσμένη με ανθρώπους-αντικείμενα που θα πέπτουν εύκολα την προπαγάνδα, αφού δεν  θα υπάρχει αντίλογος. Χωρίς κόπο, ο οικονομικά δυνατός θα φιμώνει την φωνή των αντιφρονούντων όταν κρίνει αυτός ότι είναι σκόπιμο. Όμως η βελτίωση των συνθηκών ζωής των ανθρώπων, η καταπολέμηση της ημιμάθειας και του σκοταδισμού  αποτελούν τους  βαθύτεροι στόχους της επιστήμης, οι οποίοι στηρίζονται στην ελευθερία του λόγου.