Όταν ο Φρόιντ συνάντησε τον Κρεμπς: Συνέντευξη με την ψυχολόγο Καλλιόπη Εμμανουηλίδου

Μία βασική αρχή μεταξύ των επιστημονικών πεδίων είναι η αρχή της συνδεσιμότητας, με άλλα λόγια πως τα δεδομένα του ενός πεδίου επαληθεύονται από την οπτική κάποιου άλλου πεδίου. Με αυτό κατά νου, έχω την τιμή να φιλοξενώ μία επιστήμονα την οποία εκτιμώ ιδιαίτερα για την συνεισφορά της και για τον τρόπο σκέψης της. Η Καλλιόπη Εμμανουηλίδου είναι συμβουλευτική – εκπαιδευτική ψυχολόγος, Διδάκτωρ Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας (PhD) με δίπλωμα Συμβουλευτικής σε Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής. Έχει γράψει ένα βιβλίο με τίτλο “Η Ψυχολογία της Διατροφής” το οποίο το προτείνω ανεπιφύλακτα.  Επειδή τα θέματα διατροφής έχουν ιδιαίτερη σχέση με την ψυχολογία, η συνέντευξη αυτή έχει  κύριο σκοπό να καλύψει τα κενά γνώσης μεταξύ των δύο συγκοινωνούντων πεδίων.
A.Z: Καλλιόπη, πολλοί θεωρούν την ψυχολογία μη-επιστήμη και τους ψυχολόγους στενά συνδεδεμένους με τις ιδέες του Φρόιντ. Τι έχεις να πεις γι’ αυτό;
K.E: Οι άνθρωποι συχνά δυσκολεύονται να δούνε τον ψυχικό κόσμο ως ένα αντικείμενο επιστημονικής διερεύνησης και επαγγελματικής παρέμβασης ή υποστήριξης. Πρόκειται για αντιστάσεις που προέρχονται κυρίως από άγνοια και ίσως δευτερευόντως από μια δυσκολία να παραδεχτεί κανείς ότι και η συμπεριφορά  ή ο νους μπορούν να δυσλειτουργήσουν ή να νοσήσουν και ότι χρειαζόμαστε επαγγελματική-επιστημονική υποστήριξη για τέτοιου είδους προβλήματα. Είναι πιο εύκολο να παραδεχτούμε έναν πονόδοντο παρά μια κρίση πανικού- στη δεύτερη περίπτωση (λόγω των ταμπού) θεωρούμε τον εαυτό μας πιο υπαίτιο, υπόλογο και κατακριτέο. Με απλά λόγια, κοινωνικοί και άλλοι λόγοι έχουν δημιουργήσει μια εντύπωση ότι, ενώ στο σώμα επιτρέπεται να είναι φθαρτό, στο νοητικό και ψυχικό επίπεδο ο άνθρωπος θα πρέπει να τα καταφέρει μόνος του. Όμως η αλήθεια είναι διαφορετική: δεν είμαστε τέλεια όντα και οι λειτουργίες του νου και της συμπεριφοράς μας είναι εξαιρετικά πολύπλοκες και εύθραυστες. Η επιστήμη της ψυχολογίας λοιπόν βοηθά στην καλύτερη κατανόηση αυτών των λειτουργιών και στην εύρεση λύσεων στην περίπτωση δυσλειτουργίας με τρόπο επιστημονικό.
Η ψυχανάλυση τώρα αφορά μόνο μια από τις πάμπολλες θεωρίες που έχουν προταθεί για να εξηγήσουν τον ανθρώπινο ψυχισμό και για να προτείνουν μια μέθοδο αντιμετώπισης των προβλημάτων του. Ο Freud συνέλλεξε ρηξικέλευθες ιδέες της εποχής, τις ένωσε σε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα θεωρία (την ψυχανάλυση) και από εκεί και πέρα προτάθηκαν πολλές νεότερες προσεγγίσεις, κάποιες εντελώς διαφορετικές από την ψυχανάλυση- σήμερα μόνο μια μερίδα των ειδικών της ψυχικής υγείας ακολουθεί ψυχοθεραπευτικά το ψυχαναλυτικό ρεύμα.
A.Z:Στο βιβλίο σου αφιερώνεις αρκετές γραμμές στην συναισθηματική διατροφή. Είναι απαραίτητα βλαβερό να τρώμε συναισθηματικά;
K.E:Το συναίσθημα χρειάζεται στη διαδικασία της κατανάλωσης της τροφής. Δεν είμαστε μηχανές που απλώς χρειαζόμαστε καύσιμα. Η κρίσιμη διαχωριστική γραμμή βρίσκεται όταν το συναίσθημα αρχίζει και μας παρασύρει πέρα από τη γευστική απόλαυση, με αποτέλεσμα να τρώμε αναστατωμένοι ή μηχανικά. Όταν δηλαδή το συναίσθημα μας αποστασιοποιεί από την κατανάλωση. Ως συναισθηματική διατροφή συνήθως ορίζεται αυτή που δε βασίζεται στις λειτουργίες της πείνας και του κορεσμού, αλλά στην ικανοποίηση βαθύτερων συναισθηματικών αναγκών άσχετων με τη διατροφή– θα έλεγα λοιπόν ότι τελικά το βλαβερό είναι να τρώμε ασυναίσθητα! Δηλαδή υποκινούμενοι μεν μόνο από άλλες συναισθηματικές καταστάσεις, χωρίς να συναισθανόμαστε όμως τα χαρακτηριστικά της τροφής, ή την πείνα, τον κορεσμό και τη γεύση μας.
A.Z: Εύκολη ερώτηση, υπάρχουν τροφές που μειώνουν το άγχος;
Κ.Ε: Αν αυτό ίσχυε έτσι απόλυτα, τότε αντί για αγχολυτικά, οι ψυχίατροι θα συνταγογραφούσαν συμπληρώματα διατροφής και σοκολατάκια! Ναι, υπάρχουν τροφές που περιέχουν κάποια συστατικά που βοηθούν κάπως να ρυθμιστούν κάποιες ορμόνες του άγχους. Και μια ισορροπημένη διατροφή μας βοηθά να έχουμε λίγο πιο σταθερή διάθεση και να αντέξουμε λίγο περισσότερο τις επιπτώσεις του άγχους. Η «αγχολυτική» δράση της τροφής έχει όμως μόνο επικουρικό ρόλο. Για την καταπολέμηση του άγχους πρέπει να κοιτάξουμε τι νιώθουμε: τι δηλαδή περιέχει το μυαλό μας παρά το πιάτο μας.
A.Z: Τι γνώμη έχεις για τις πληροφορίες που κυκλοφορούν στην τηλεόραση και στο διαδίκτυο όσον αφορά την ψυχολογία αλλά και τις διατροφικές διαταραχές;
Κ.Ε: Η παρουσία των επιστημόνων στην τηλεόραση ποικίλλει από το πόσο καταρτισμένοι, ενήμεροι και εύγλωττοι είναι αυτοί ως επαγγελματίες και επιστήμονες. Σχετικά με τις διατροφικές διαταραχές όμως, εκεί θα εκφράσω μια ανησυχία μου: οι ιστορίες πασχόντων παρουσιάζονται υπεραπλουστευτικά με σκοπό να «πουλήσει» μια ιστορία και να ανέβει η τηλεθέαση. Επίσης ως διατροφικές διαταραχές παρουσιάζονται συνήθως μόνο η ανορεξία και η βουλιμία, αφήνοντας την υπερφαγία και τις άλλες εκτός. Και συνήθως οι ίδιες εκπομπές τελικά φαίνεται να συνεισφέρουν σε λανθασμένα πρότυπα, καθώς αποθεώνουν την αψεγάδιαστη εξωτερική εμφάνιση. Ας κρατήσουμε πάντως το θετικό της υπόθεσης, ότι το ζήτημα των διαταραχών αυτών αρχίζει να γίνεται γνωστό και να ευαισθητοποιείται ο κόσμος.
A.Z: Ως ψυχολόγος, ποια είναι η γνώμη σου για τις δίαιτες αποτοξίνωσης και την χορτοφαγία ; Ποια είναι η ψυχολογική τους ερμηνεία;
K.E: Σχετικά με τις δίαιτες αποτοξίνωσης: ένας άνθρωπος μπορεί να τις χρειάζεται γιατί έχει καταλάβει από τη σωματική του λειτουργία και απόδοση ότι χρειάζεται μια σωματική κάθαρση. Οι περισσότεροι όμως πιστεύουν σε αυτές τις γρήγορες (δε θα τις έλεγα και εύκολες!) λύσεις, γιατί γενικά ο άνθρωπος πείθεται και ελκύεται περισσότερο από αυτές. Ακόμα και νευροψυχολογικά να το δούμε το θέμα, η αίσθηση της επίτευξης ενός βραχυπρόθεσμου στόχου προσφέρει μεγαλύτερη ικανοποίηση στον εγκέφαλο από ό,τι ενός μακροπρόθεσμου στόχου, όπως είναι μια γενικότερη σταθεροποιημένη υγιεινή διατροφή και τρόπος ζωής. Ψυχολογικά, πέρα από την ικανοποίηση, μπορεί κάποιος να αποζητά μια αίσθηση απενοχοποίησης από τα τρομερά διατροφικά λάθη του παρελθόντος! Ένα συνηθισμένο λάθος που προέρχεται από τη σκέψη ότι οι τροφές είναι μόνο καλές ή μόνο κακές (σκέψη που κάνει τις κακές τροφές να μας ελκύουν περισσότερο).
Η χορτοφαγία είναι μια στάση ζωής που περισσότερο άπτεται φιλοσοφικών και ιδεολογικών ζητημάτων απέναντι στη ζωή (θέση του ανθρώπου απέναντι στη φύση) καθώς και ερμηνειών για την κατασκευή του ανθρωπίνου σώματος (τι μπορεί να επεξεργάζεται το πεπτικό σύστημα του ανθρώπου). Η ψυχολογία μπορεί να δώσει ερμηνείες όταν η συμπεριφορά γίνεται παθολογική, όταν δηλαδή υποβόσκει φανατισμός, εμμονή ή καταναγκασμός- κι εκεί μόνο εξατομικευμένα μπορούμε να δούμε την κάθε περίπτωση.
A.Z: Η βιομηχανία των συμπληρωμάτων, ειδικά αυτών που υποτίθεται βοηθούν στην απώλεια βάρους, παρουσιάζει τεράστια άνοδο. Αυτό πώς το εξηγείς;
K.E: Όπως είπα και προηγουμένως, ο άνθρωπος ψάχνει για εύκολες και γρήγορες λύσεις (quick fix). Η φυσιολογική απώλεια βάρους προϋποθέτει δια βίου αλλαγές στον τρόπο ζωής και φυσικά άσκηση. Αυτό δεν αρέσει όμως γιατί είναι πολύ μακροπρόθεσμο και προϋποθέτει κόπο. Μπροστά σε αυτή τη δυσκολία, ο άνθρωπος προτιμά να πιστέψει σε μαγικές λύσεις, αγνοώντας τα ψιλά γράμματα.
A.Z: Πώς βλέπεις την εξέλιξη των γυναικείων προτύπων τα τελευταία χρόνια; Έχει υπάρξει πρόοδος;
K.E:Δυστυχώς τα γυναικεία πρότυπα σε ό,τι αφορά την εξωτερική εμφάνιση έχουν χειροτερέψει- θέλουν τη γυναίκα τόσο αδύνατη, σχεδόν εξαφανισμένη! Επίσης η γυναίκα εξακολουθεί και παρουσιάζεται ως αντικείμενο, με ολοένα και πιο χυδαίες- έως πορνογραφικές- απεικονίσεις. Η πρόοδος εντοπίζεται στο ότι ο κόσμος συγκριτικά με παλαιότερα είναι κάπως πιο ενήμερος και υπάρχουν πολλά κινήματα και οργανώσεις που αγωνίζονται για ένα πιο υγιές (σωματικά, ψυχικά και κοινωνικά) πρότυπο και για τα δύο φύλα. Ωστόσο, δυστυχώς σήμερα οι πιέσεις για αδύνατο σώμα, εξαφάνιση των ψεγαδιών και υπερβολικό καλλωπισμό είναι πιο ισχυρές από ποτέ. Και η σημερινή γυναίκα βρίσκεται σε μια μεταβατική εποχή που απαιτεί από αυτήν και να εργάζεται και να είναι η κύρια υπεύθυνη του σπιτικού και του μεγαλώματος των παιδιών.
A.Z: Κρίνοντας από την δική μου οπτική οι απαιτήσεις στα ανδρικά πρότυπα έχουν αλλάξει. Τι γνώμη έχεις γι’ αυτό;
K.E: Το ότι οι διαταραχές πρόσληψης τροφής παρουσιάζουν ραγδαία άνοδο και στον αντρικό πληθυσμό κάτι σημαίνει! Και οι άντρες βομβαρδίζονται από αφύσικες εικόνες για το ιδεώδες της ομορφιάς, με αποτέλεσμα αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες αλλά και καταναγκαστική άσκηση με έμμονη ιδέα και σκοπό τη βελτίωση της εξωτερικής εμφάνισης.
A.Z:Ποιες είναι οι κύριες διατροφικές διαταραχές που συναντάς;
K.E:Κυρίως υπερφαγία. Είναι το συνηθέστερο διατροφικό πρόβλημα για το οποίο υπάρχει ακόμα αρκετή παρερμηνεία, γιατί πολλοί πιστεύουν ότι αφορά την κατανάλωση τεράστιων ποσοτήτων. Όμως αφορά τον τρόπο που τρώμε, τη συναισθηματική μας κατάσταση που μας οδήγησε στην κατανάλωση της τροφής και στη συναισθηματική κατάσταση την ώρα της κατανάλωσης.
A.Z:Ξέρω ότι δεν έχεις κρυστάλλινη σφαίρα αλλά ποιο πιστεύεις πως θα είναι το μέλλον στα ανδρικά και στα γυναικεία πρότυπα;
K.E:Πιστεύω ότι οι βιομηχανίες της μόδας, του μάρκετινγκ και των ΜΜΕ δεν έχουν εξαντλήσει ακόμα τα περιθώριά τους σχετικά με τα πρότυπα που προβάλλουν. Ωστόσο πιστεύω ότι κάποια στιγμή θα αρχίσει να ισορροπεί το πράγμα: σημάνσεις για το ποιες φωτογραφίες έχουν δεχτεί ρετουσάρισμα, σημάνσεις στα τρόφιμα για την υπερβολική περιεκτικότητα σε κάποια συστατικά και εξέλιξη της εκπαίδευσης- ενημέρωση των παιδιών και εφήβων για όλα αυτά τα ζητήματα. Είναι ένας δύσκολος πόλεμος βέβαια. Ας μην ξεχνάμε όμως ότι τα κύρια ανδρικά και γυναικεία πρότυπα είναι αυτά που δίνει ο μπαμπάς, η μαμά, τα αδέρφια, οι φίλοι.
A.Z:Σε μία ουτοπική κοινωνία που θα ήσουν Υπουργός Ψυχικής Υγείας, ή κάτι ανάλογο, ποιες θα ήταν οι κύριες γραμμές της πολιτικής σου;
K.E:Δεν ξέρω αν σε μια ουτοπική κοινωνία θα ήμουν η καταλληλότερη! Ως εκπαιδευτική ψυχολόγος πάντως πιστεύω στη μεγάλη δύναμη της γνώσης και της παιδείας, οπότε φαντάζομαι ότι μια ιδανική πολιτεία θα έπρεπε να δώσει έμφαση σε ενημερωτικά προγράμματα που να δίνουν προτεραιότητα στην πρόληψη (π.χ. με προγράμματα συναισθηματικής αγωγής και ενίσχυσης της αυτοπεποίθησης και της αυτογνωσίας, αγωγή καταναλωτή) και την έγκαιρη αντιμετώπιση (π.χ. αναγνώριση συμπτωμάτων).
A.Z:Τα παιδιά συνήθως ακολουθούν τις διατροφικές συνήθειες των γονιών τους. Τι γνώμη έχεις για την θρησκευτική νηστεία σε ένα παιδί;
K.E:Η θρησκευτική νηστεία των παιδιών δεν προέρχεται απαραίτητα από μίμηση των συνηθειών των γονιών τους– ας μην αγνοούμε την καθοδήγηση που συχνά δέχονται και στο σχολείο.
Εν πάση περιπτώσει, αν παρατηρήσουμε το λεξιλόγιο που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι για μερικά τρόφιμα, θα συναντήσουμε λέξεις όπως «κολασμένο», «πειρασμός», «σκέτη αμαρτία», «κόλαση». Προσωπικά θεωρώ ότι το ηδονικό στοιχείο στις τροφές δεν είναι κάτι κακό. Δεν τρώμε μόνο για ομοιοστατικούς λόγους! Η νηστεία όμως των διαφόρων θρησκειών, έτσι τουλάχιστον όπως εφαρμόζεται από τον πολύ κόσμο, στιγματίζει ορισμένα τρόφιμα, δημιουργεί περίεργους καταναγκασμούς και ενοχοποιεί την πείνα και την απόλαυση του φαγητού. Και στην ευαίσθητη παιδική ηλικία, τέτοια μαθήματα δεν είναι ωφέλιμα- και φυσικά δεν μπορεί να ισχυριστεί κανείς ότι σε μικρές ηλικίες ευσταθεί το επιχείρημα της ελεύθερης βούλησης! 
A.Z:Ένας από τους πιο γνωστούς στο ευρύ κοινό νευροεπιστήμονες, ο Sam Harris, έχει πει πως η ελεύθερη βούληση είναι μία ψευδαίσθηση. Θα μπορούσες να πεις δύο λόγια σχετικά με αυτό;
K.E:Όπως υποστηρίζουν επιστήμονες της διατροφής όπως είναι ο Kessler και ο Wansink, ο άνθρωπος είναι ένα λογικό ον μεν, αλλά δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι έχει την ικανότητα να τρώει κατά βούληση. Ας μην ξεχνάμε ότι η συμπεριφορά μας όχι απλώς επηρεάζεται από τα ένστικτα, αλλά πηγάζει από πανάρχαιους ενστικτώδεις μηχανισμούς που στοχεύουν στην επιβίωση και τη διαιώνισή μας. Το σώμα μας διαθέτει για παράδειγμα τις αισθήσεις της πείνας και του κορεσμού. Ιδανικά λοιπόν ο άνθρωπος θα μπορούσε να σταματάει μόλις χορτάσει. Ας μην ξεχνάμε όμως και τον ηδονικό παράγοντα. Όσο κι αν έχει αναπτυχθεί η ανθρώπινη έλλογη νόηση, υποκλίνεται μπροστά σε μια νόστιμη τροφή! Αυτό δε σημαίνει βέβαια ότι είμαστε ανήμποροι και δέσμιοι των ενστίκτων μας. Μπορούμε να μάθουμε να ακούμε τις ανάγκες του σώματός μας, να ελέγχουμε κάποιους παράγοντες αλλά ταυτόχρονα να επιτρέπουμε στον εαυτό μας τη συνειδητή απόλαυση. Επιστρέφω λοιπόν στην απάντηση που έδωσα στην πρώτη ερώτηση, ότι δε χρειάζεται να νιώθουμε ενοχές που ο άνθρωπος δεν είναι τέλειο ον. Η επιστήμη της ψυχολογίας λοιπόν αποδέχεται τον άνθρωπο ως έχει και προσπαθεί να προσφέρει τρόπους για να τον κατανοήσει καλύτερα και να τον βοηθήσει περισσότερο.
A.Z: Καλλιόπη ήσουν αναλυτικότατη , σε ευχαριστώ πολύ.
Κ.Ε: Κι εγώ ευχαριστώ.
Περισσότερες πληροφορίες για την Καλλιόπη Εμμανουηλίδου  στους παρακάτω συνδέσμους :
Διαβάστε επίσης

Ένα σχόλιο

  1. Κώστας Ε. Δεκέμβριος 08, 2011 σε 1:46 πμ

    Πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη, όπως και όλο το περιεχόμενο του ιστολογίου. Μπράβο Ανδρέα και συγχαρητήρια στην Καλλιόπη!

Ο Σχολιασμός είναι κλειστός.

Θέλετε να Καταρρίψετε τους Διατροφικούς Μύθους που σας Κρατάνε Πίσω?

Και εγώ! Εγγραφείτε τώρα στην πιο αξιόπιστη πλατφόρμα στον χώρο της διατροφής, της γυμναστικής και της επιστήμης γύρω από το ανθρώπινο σώμα, για να μείνετε ενημερωμένοι.

Εγγραφήκατε Επιτυχώς!